Eastern State Penitentiary, één van die Amerikaanse roemruchte penitentiaries uit de moderne geschiedenis, opende zijn deuren in 1829. De gevangenispoort ging dicht in 1971. Vandaag ligt het negentiende-eeuwse pronkstuk er als museumstuk bij.
In de marge van het Amerikaanse criminologiecongres, dat dit jaar in Philadelphia plaatsvond, bezocht ik de gevangenis opnieuw (het was mijn derde bezoek aan Philadelphia – en dus ook aan Eastern State: beroepsmisvorming noemen ze dat). Net zoals heel wat gevangenissen in die tijd moest het gebouw een indruk nalaten bij voorbijgangers. Om die reden heeft Eastern State (dat ook als Cherry Hill in de geschiedenisboeken bekend staat) een imposante gevel, met als doel, aldus architect John Haviland, “strike fear into the hearts of those who thought of committing a crime”.
Nog meer kenmerkend zijn de cellen. De deuren schuiven over de deuropeningen, als ware het een aaneenschakeling van graftomben. Wanneer je binnen in de cel staat, valt de lichtinval op: het licht valt letterlijk van bovenaf naar binnen, in de cel. Zicht naar buiten, op ooghoogte, is onmogelijk. De cel gaf daarmee vorm aan de filosofie van eenzame opsluiting en morele verbetering die achter dit ganse en (zo bleek al gauw) gruwelijke experiment schuilging: het contact met onze Schepper stond voorop en wereldse contacten – al zeker met medegedetineerden – waren uit den boze. De gedetineerde als kasplantje, zo verwoordde de Nederlandse criminoloog Herman Franke dat ooit. Tijdens mijn bezoek op 17 november maakte ik een korte video van een celbezoek, die je hieronder kunt bekijken.
De imposante gevel (naar buiten toe, zie de foto onderaan deze post), de cellulaire opbouw (binnen de muren) en die kenmerkende klemtoon op eenzame afzondering zijn wellicht herkenbaar voor de Belgische lezer: ook de Ducpétiaux-gevangenissen werden als burchten in steden ingeplant en het regime was ook hier geruime tijd gericht op cellulaire afzondering.
Dat negentiende-eeuwse optimisme over de gevangenis was toch wel opmerkelijk. En al zeker wanneer we het vergelijken met de situatie vandaag, zoals we eerder al schreven: “Vandaag de dag zijn die ambities fel teruggeschroefd. Onderzoek en getuigenissen hebben aangetoond dat gevangenissen zulke verwachtingen zelden inlossen. Meer nog: ze brengen meer schade toe dan dat ze positieve effecten bewerkstelligen. Opsluiting zorgt voor psychische klachten en lichamelijke kwalen, leidt tot problemen op vlak van huisvesting, arbeid en vorming, breekt relaties en bemoeilijkt de zorg voor het gezin en anderen” (Misdaad & straf in onrustige tijden, pp. 43-44).
Wanneer je de ruïne van Eastern State Penitentiary bezoekt (want dat is het eigenlijk: een site in verval), blijven ook de woorden van Lieven Dupont bij, wanneer hij het schadebeperkingsbeginsel uit onze basiswet gevangeniswezen toelichtte: de detentietijd moet gericht zijn op het vermijden van “het bijkomende puin van de detentie”. Het was (en is) een copernicaanse revolutie in de kijk op opsluiting: dat besef je nóg meer wanneer je terugkeert in de tijd …of even in een cel in Eastern State Penitentiary ronddoolt.
Foto’s en video: 17 november 2023, Philadelphia, Eastern State Penitentiary
Tom Daems 