Een Octopusakkoord voor de gevangenissen

23 april 1998: Marc Dutroux ontsnapte uit het gerechtsgebouw van Neufchâteau. Er volgde een storm van verontwaardiging. Twee ministers namen ontslag. Hoe kon dit gebeuren? Het zette één en ander in beweging: op een maand tijd werden de krachtlijnen uitgetekend voor een grootscheepse hervorming van politie en justitie.  Dat kreeg einde mei 1998 zijn beslag in het zogenaamde Octopusakkoord: het bleek één van die zeldzame momenten in onze politieke geschiedenis waarop partijen over hun schaduw springen.

Zou de huidige generatie in de Wetstraat hier geen inspiratie uit kunnen putten om uit de impasse in de gevangeniscrisis te geraken? Voor de eerste keer sinds lang zitten we middenin een stakingsperiode zonder weerga en zonder duidelijk eindpunt. Het spook van de wekenlange golf van sociale onrust uit het voorjaar van 2016 duikt weer op. En ook toen kwam een gedetineerde te overlijden. Moeten wij – en vooral de gevangenen en hun naasten – het dan uitzweten tot aan 9 juni 2024?

Voor velen is de ontsnapping van Dutroux wellicht van een ander kaliber dan de dagenlange foltering van een gedetineerde in een overvol en afgeleefd arresthuis. Maar toch: wie het wat vanop een afstand bekijkt, voelt wellicht aan de kleinste teen dat ook hier een snel en partijoverstijgend ingrijpen wenselijk is. Zo kort voor de verkiezingen en wetende welke uitdagingen er op het terrein van de straf voor ons liggen: geen enkele politieke partij wil zijn nek nu uitsteken. Net daarom is het belangrijk om de koppen bij elkaar te steken: gedetineerden, het zijn ook mensen.

De verontwaardiging klonk de afgelopen dagen luid, op alle banken, van links naar rechts, van oppositie tot meerderheid. Het kan snel gaan, dat toont de politieke wil in 1998. En ook de gezondheidscrisis in de gevangenissen – want dát is het eigenlijk – zou snel bezworen kunnen worden: dat zagen we in de covidcrisis, toen in het voorjaar van 2020 op zeer korte tijd de gevangenisbevolking met zo’n 1000 gedetineerden naar beneden ging.

Een dergelijke noodingreep zou deel kunnen uitmaken van – en ademruimte kunnen geven voor – een ambitieus akkoord voor de gevangenissen en het strafbeleid van de toekomst, waarbij ook een aantal grotere vraagstukken, zoals de invoering van een maximumcapaciteit, de verdere uitrol van een gedifferentieerd detentiepark, een modern personeelsbeleid, een gegarandeerde dienstverlening en de uitbouw van een gemeenschapsgerichte justitie op tafel kunnen komen.

Foto: gevangenis Antwerpen, 3 april 2024