In een tijdspanne van iets meer dan één jaar verijdelden X-ray scanners zo’n 10,000 pogingen om verboden voorwerpen, zoals drugs, wapens en telefoons, binnen te smokkelen in gevangenissen. Met dat persbericht trad het Britse Ministerie van Justitie op 14 oktober 2021 naar buiten (“Over 10,000 attempts to smuggle contraband thwarted by X-ray body scanners”). De scanners zijn onderdeel van een ruimer pakket aan investeringen in veiligheid in de Britse gevangenissen. Ze worden onomwonden omschreven als een “game-changing technology”.

We zien dergelijke scanners de afgelopen jaren wel vaker opduiken, in uiteenlopende plaatsen, zoals in Canada, de Dominikaanse Republiek, Thailand of de Verenigde Staten. Vaak gebeurt dit in het kader van de strijd tegen drugs en andere smokkelwaar. Net zoals in luchthavens verhogen scanners in gevangenissen de zichtbaarheid. Om die reden fungeren ze ook als een bron van afschrikking, zo gaat de redenering. Maar de scanners worden ook aangeprezen als een alternatief voor de naaktfouille. Naaktfouilles zijn controversiële controlemaatregelen omdat ze gedetineerden – letterlijk –  in hun blootje zetten (zie bv. “‘Ceci n’est pas une fouille à corps’: the denial of strip searches in Belgian prisons” of het rapport “Naaktfouilleringen” van de Federale Ombudsman). Ook de nieuwbakken Klachtencommissies in België buigen zich regelmatig over beslissingen tot – en de uitvoering van – naaktfouilles (zie “Het klachtenrecht en de rechtmatigheid van naaktfouilles in de gevangenissen”). De scanner lijkt daarmee wel een ‘win-win’-verhaal: zowel de veiligheid binnen de instelling als de waardigheid van het individu zou er baat bij hebben.

Is dat ook zo? Gedegen evaluatieonderzoek ontbreekt vooralsnog. Wel staat vast dat de Britse scanners alvast géén alternatief zijn voor de naaktfouille: “…an X-ray body scan must not be used as an alternative to a full or rub down search”, zo lezen we in de instructies. Of het gebruik van de scanners het aantal naaktfouilles dan heeft teruggedrongen, is niet duidelijk. Ook uit Canadees onderzoek bleek dat de detectietechnologie niet noodzakelijk een alternatief vormt. Sommige types scanners blijken daarenboven minder doeltreffend om bijvoorbeeld drugs op te sporen, waardoor dan toch weer een naaktfouille nodig zou zijn (“Le nouveau BOSS en prison: une alternative technologique à la pratique de la fouille?”). De vraag die Marie-Sophie Devresse ooit opwierp over het elektronisch toezicht lijkt ook op te gaan voor de scanner: “avec un tel outil, s’agit-il de faire quelque chose de nouveau ou s’agit-il de faire la même chose autrement?” (“Innovation pénale et surveillance électronique: quelques réflexions sur une base empirique”). Vormen de scanners een voldragen alternatief voor de naaktfouille, of eerder een additief in het bestaande veiligheidsinstrumentarium?

Meer onderzoek lijkt nodig: vooralsnog weten we te weinig over de effecten en neveneffecten van de scanners. We weten echter wel dat naaktfouilles inherent problematisch zijn en geregeld onder vuur komen te liggen. Om die reden wordt er reeds geruime tijd aangedrongen op alternatieven. De Bangkok Rules van 2010 stellen daarover het volgende: “Alternative screening methods, such as scans, shall be developed to replace strip searches and invasive body searches, in order to avoid the harmful psychological and  possible physical impact of invasive body searches” (Rule 20 “Rules for the Treatment of Women Prisoners and Non-custodial Measures for Women Offenders”). De Mandela Rules van 2015 moedigen gevangenisadministraties aan om gepaste alternatieven uit te werken voor “intrusive searches” (rule 52 “The United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners”). De checklist van de VN vermeldt “scans” als voorbeeld van een dergelijk alternatief (zie hier). Ook de  Association for the Prevention of Torture (APT) en Penal Reform International (PRI) kijken richting technologische vernieuwing: “Alternatives, such as electronic scanning devices, should be developed and used wherever possible and when body searches are unavoidable, the least invasive method should be applied” (“Body searches. Addressing risk factors to prevent torture and ill-treatment”).

Bijna een decennium terug leek het thema ook even op de agenda in België te staan. Bij de bespreking van het derde periodiek rapport stelde één van de leden van het VN-antifoltercomité (CAT) de vraag of de Belgische overheid plannen had om alternatieven te introduceren voor de naaktfouilles in de gevangenissen, zoals het gebruik van body scanners. Het antwoord ging als volgt: “The federal Government had undertaken a review of its decision concerning body­scanners: the purchase of such equipment had not been considered financially viable at present but the matter would be kept under regular review” (zie hier). Of het thema vandaag nog “under regular review” is, is niet duidelijk. Met de toenemende mogelijkheden die de technologie ons biedt – van Prison Cloud tot elektronisch toezicht – lijkt het nochtans het overwegen waard om ook omzichtig te experimenteren met alternatieven voor de immer controversiële naaktfouilles.  

Deze blog post kwam tot stand naar aanleiding van een commentaar bij twee beslissingen van Belgische Klachtencommissies over de naaktfouilles, dat recent verscheen in Tijdschrift voor Strafrecht (Daems, T. (2021). Het klachtenrecht en de rechtmatigheid van naaktfouilles in de gevangenissen. Tijdschrift voor Strafrecht, 22(5), 289-293, beschikbaar via Jurisquare). Enkele ideëen in deze blog post kwamen eerder al aan bod in een editoriaal voor Panopticon (Daems, T. (2016). Verfoeilijke technologie? Panopticon: Tijdschrift voor Strafrecht, Criminologie & Forensisch Welzijnswerk, 37(2), 81-89 – Open access beschikbaar hier).

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s