Het proces van de eeuw zit nu al weken in het slop. De herschikking van de agenda, waardoor de ondervragingen van de beschuldigden naar een latere datum werden verplaatst, betekent een nieuwe klap voor de slachtoffers en nabestaanden van de aanslagen in Zaventem en Maalbeek: “Op psychologisch en emotioneel vlak is dit onmenselijk. Deze mensen wachten al zeer lang om hun verhaal te kunnen doen. Dat die datum nu weer wordt verschoven, bevestigt alleen maar het gevoel dat de beschuldigden op meer begrip kunnen rekenen dan de nabestaanden”, aldus advocate Nina Van Eeckhaut (DS 21 december 2022). 

Vooral de omstandigheden waarin de zeven beschuldigden worden overgebracht, blijft een heikel punt: de Brusselse kortgedingrechter mag zich er vrijdag over buigen. Maar waarom zijn die naaktfouilles toch zo verfoeilijk?

Naaktfouilles zijn al geruime tijd voer voor debat en controverse. Gedetineerden in Belgische gevangenissen doen er geregeld hun beklag over: vroeger gebeurde dat vooral bij de Raad van State, tegenwoordig bij de Klachtencommissies. Toen oud-minister van Justitie Annemie Turtelboom de basiswet gevangeniswezen in 2013 liet aanpassen om dergelijke naaktfouilles in bepaalde gevallen automatisch te kunnen uitvoeren, kreeg België een fikse uitbrander van het Antifoltercomité van de Verenigde Naties. Begin 2014 werd de wetswijziging teruggeschroefd door het Grondwettelijk Hof: naaktfouilleren zonder nader onderzoek naar de noodzaak ervan, zou in strijd zijn met artikel 3 van het Europese mensenrechtenverdrag.

Maar ook buiten de muren van de gevangenissen doen naaktfouilles de wenkbrauwen fronsen: denk maar aan de storm aan verontwaardiging in de zomer van 2019, toen allerhande getuigenissen van jongeren die op muziekfestivals in hun blootje werden gezet, aan de oppervlakte kwamen.

Dat naaktfouilles vragen oproepen, hoeft niet te verwonderen. “Vreemde ogen gericht op het naakte lichaam: het voelt aan als een binnendringen in de intieme sfeer, het werkt in op het schaamtegevoel en het maakt je – zonder beschermende kledij –  bijzonder kwetsbaar”, zo schreven we hierover in Misdaad & straf in onrustige tijden. En we voegden eraan toe: “In een rechtsstaat zou willekeur uit den boze moeten zijn: de beslissing om zo’n ingrijpende maatregel te nemen, moet grondig gemotiveerd worden en de uitvoering ervan moet gebeuren met de grootste zorg en met respect voor het handelingskader dat daarvoor wordt uitgestippeld”.

Dat handelingskader komt tot stand in een Europese context. In Roth v Germany (2020) stelde het  Europees Hof voor de Rechten van de Mens bijvoorbeeld vast dat de persoon in kwestie aan 11 willekeurige fouilles werd onderworpen (met inbegrip van inspectie van de anus), zonder dat er sprake was van een onmiddellijke bedreiging voor de veiligheid:

‘…owing to the absence of a legitimate purpose for these repeated and generalised searches, the feeling of arbitrariness and the feelings of inferiority and anxiety often associated with them, as well as the feeling of a serious affront to dignity indisputably prompted by the obligation to undress in front of another person and submit to inspection of the anus, resulted in a degree of humiliation exceeding the – unavoidable and hence tolerable – level that strip-searches of prisoners inevitably involve” (App. No 6780/18 & 30776/18, 20 oktober 2020, para 72)

Als dergelijke naaktfouilles zo controversieel zijn, wat verklaart dan hun populariteit?

Ten eerste, en weinig verrassend: het streven naar orde en veiligheid. Dit is het argument dat vooral in een politie- en gevangeniscontext speelt. Dit is een terechte bekommernis: het is net om die reden dat een naaktfouille wettelijk mogelijk is mits een concrete risico-inschatting aantoont dat de fouille ook daadwerkelijk nodig is (ook al zou je hier misschien soms wat meer creativiteit mogen verwachten, zie “Scanners in gevangenissen: verfoeilijke technologie?”).

De tweede reden is van een andere orde en heeft te maken met het degraderende karakter van de naaktfouille. Dit is het argument dat vooral in de buitenwereld speelt: naaktfouilles roepen herinneringen op aan lijfstraffen uit ver vervlogen tijden; de schandstraf keert als het ware via de achterdeur terug.  Dat velen op sociale media de klachten over de fouilles weglachen of de fouilles zelfs toejuichen, heeft daardoor een hoog “koekje-van-eigen-deeg”-gehalte: is dat niet de wijze waarop de beschuldigden in hun beloofde land met straffen zouden omgaan?

Het veiligheidsargument is legitiem; het degraderende argument geheel niet. We moeten aan die verleiding weerstaan, net zoals we weerwerk moeten bieden aan oproepen om de doodstraf terug in te voeren of processen achter gesloten deuren te organiseren (zie hierover “Geen bijzondere behandeling voor Abdeslam”). 

Het sterk gepolariseerde klimaat waarin we ons nu bevinden, maakt het echter almaar moeilijker om de impasse te doorbreken: velen in het publieke debat (en al zeker diegenen die het degraderende argument omarmen) zullen elke mogelijke versoepeling zien als een toegift aan de beschuldigden.  Maar is dat ook zo? Nee, helderheid over de veiligheidsprocedures en de mate waarin deze de mensenrechtentoets doorstaan, is in het belang van ons allen; maar het is vooral ook in het belang van de slachtoffers: dergelijke ‘procedural justice’ verhoogt de kans op een succesvolle doorstart waarbij de slachtoffers – laat ons hopen – krijgen waar ze recht op hebben, namelijk een sereen proces waarin de feiten benoemd worden en de jury finaal haar oordeel velt.

[Deze blog post put inspiratie uit het deel “Bloot op bevel” in “Misdaad & straf in onrustige tijden“. Voor meer info over dat boek, zie mijn eerdere blog post hier. Wie zich verder wil verdiepen: in februari 2023 verschijnt bij Palgrave Macmillan “Body Searches and Imprisonment“]

Foto: Alcatraz, San Francisco, 29 april 2022

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s