Naaktfouilles in gevangenissen liggen bijzonder gevoelig.  De Nederlandse penoloog Constantijn Kelk noemde het ooit een “zéér gehate aangelegenheid”.  Dat geldt uiteraard voor gedetineerden, maar die vlieger gaat doorgaans ook op voor het personeel dat dergelijke controlemaatregelen uitvoert. In België worden de naaktfouilles geregeld in de Basiswet gevangeniswezen van 12 januari 2005.  Twee zaken staan daarbij centraal: de vereiste van een geïndividualiseerde beslissing van de directeur om een naaktfouille uit te voeren (art. 108, §2), en de correcte uitvoering van die fouille (geen tergend karakter en eerbiediging van de waardigheid van de gedetineerde; in een gesloten ruimte en bij afwezigheid van andere gedetineerden; door minimum twee leden van het bewakingspersoneel van hetzelfde geslacht als de gedetineerde, art. 108, §2 en §3).

Op 25 februari 2022 nam de Nederlandstalige Beroepscommissie een belangwekkende beslissing op dat vlak (BC/21-0127). De Beroepscommissie boog zich over het beroep tegen een beslissing van de Klachtencommissie van de gevangenis van Leuven Centraal.  Deze had op 18 juni 2021 een klacht over de uitvoering van een naaktfouille ontvankelijk, maar niet gegrond verklaard. Een gedetineerde meende dat een naaktfouille niet conform de wet was uitgevoerd: hij verwees daarvoor naar de aanwezigheid van een vrouwelijk personeelslid. Volgens de Klachtencommissie  waren er echter onvoldoende elementen om te kunnen aannemen dat de fouille niet conform de geldende richtlijnen was gebeurd.

Het beroep richt zich op het feit dat de Klachtencommissie de klacht met betrekking tot de uitvoering van de naaktfouille ontvankelijk had verklaard. De Klachtencommissie zou zijn boekje hier te buiten zijn gegaan: volgens art. 148 van de Basiswet zou het toepassingsgebied van het klachtenrecht zich beperken tot de beslissing van de gevangenisdirecteur. De uitvoering van die beslissing blijft vervolgens buiten schot. Verschillende andere Klachtencommissies hadden eerder gelijkaardige klachten over de uitvoering van naaktfouilles reeds onontvankelijk verklaard (zie hierover “Het klachtenrecht en de rechtmatigheid van naaktfouilles”). De Nederlandstalige Beroepscommissie volgt nu die redenering: hij vernietigt de beslissing van de Klachtencommissie van Leuven Centraal en verklaart de klacht onontvankelijk wat de uitvoering van de fouille betreft. Anders gezegd: de Beroepscommissie fluit de Klachtencommissie van Leuven Centraal terug en bevestigt daarmee dat de Klachtencommissies zich niet over de uitvoering van de fouilles mogen buigen.

Daarmee beperkt de Nederlandstalige Beroepscommissie het toepassingsgebied van het nieuwbakken beklagrecht en dat is betreurenswaardig.  Zoals we elders uitvoerig hebben toegelicht, is ook de uitvoering van de fouille een uitermate belangrijke en gevoelige kwestie, waaraan het Europees Hof te Straatsburg, het Europese antifoltercomité én onze wetgever terecht veel belang hechten: “…een correcte beslissing  garandeert niet dat de omstandigheden waarin de fouille daadwerkelijk plaatsgrijpt, eveneens de rechtmatigheidstoets doorstaat.­ The proof of the pudding is in the eating”.  Het klachtenrecht heeft uitdrukkelijk tot doel om een laagdrempelig en kostenloos mechanisme te voorzien, met grote vertrouwdheid met de penitentiaire leefwereld. Met zijn beslissing sluit de Nederlandstalige Beroepscommissie nu die deur voor gedetineerden met klachten over de uitvoering van naaktfouilles.

De Nederlandstalige Beroepscommissie bewandelt hiermee een gans ander pad dan de Nederlandse Beroepscommissie: in Nederland is de uitvoering van dergelijke fouilles (ze spreken daar van “visitaties”) wél vatbaar voor beklag. Zo heeft de Nederlandse Beroepscommissie in het verleden klachten ontvankelijk en gegrond verklaard, bijvoorbeeld wanneer fouilles uitgevoerd werden in het bijzijn van één (RSJ 05/2112/GA, 21 november 2005, beroep) of twee vrouwelijke personeelsleden (RSJ 14/0023/GA, 30 april 2014, beroep) of wanneer de fouille uitgevoerd werd in een cel met geopende deur (RSJ 17/0322/GA, 14 april 2017, beroep).

Dit verschil in behandeling is hoogst opmerkelijk: de Belgische wetgever heeft immers uitdrukkelijk inspiratie geput uit de Nederlandse regelgeving bij de uitwerking van het beklagrecht. De formulering van art. 148 van onze Basiswet is quasi identiek aan de formulering van art. 60 van de Nederlandse Penitentiaire Beginselenwet: beklag kan “…over elke beslissing die door of namens de directeur ten aanzien van hem genomen werd” (België) resp. “…over een hem betreffende door of namens de directeur genomen beslissing” (Nederland). Hebben onze noorderburen het dan zo fout? Nee, ook in België staat beklag open wanneer een beslissing niet door maar namens de directeur is genomen. De Nederlanders lijken daar dus ook de uitvoering van de fouilles door het penitentiair personeel onder te begrijpen.

Kortom, met deze beslissing – die overigens rijkelijk laat werd genomen en beknopt is – breit de Nederlandstalige Beroepscommissie een nieuw en bedenkelijk hoofdstuk aan de bewogen geschiedenis van art. 108 van de Belgische Basiswet. De beslissing staat lijnrecht tegenover de praktijk bij onze noorderburen, waar de Belgische wetgever nochtans de mosterd heeft gehaald, en druist in tegen de geest van de Basiswet gevangeniswezen en rechtspositie van gedetineerden.

(De beslissing van de Nederlandstalige Beroepscommissie is beschikbaar in de databank van de Centrale Toezichtsraad voor het Gevangeniswezen. Voor achtergrond en een commentaar bij de fouillekwestie en het klachtenrecht, zie mijn bijdrage “Het klachtenrecht en de rechtmatigheid van naaktfouilles in de gevangenissen” welke verscheen in het themanummer over het klachtenrecht van Tijdschrift voor Strafrecht (5/2021). Voor wat achtergrond bij het klachtenrecht, zie mijn eerdere blog post: “Eén jaar klachtenrecht in de Belgische gevangenissen”. Op 21 april 2022 organiseert de onderzoekslijn “Bestraffing en controle” in Leuven een internationale workshop “Body Searches and Imprisonment” over de fouillekwestie)

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s